Alkaptonuria jest rzadkim zaburzeniem genetycznym spowodowanym przez patogenne warianty genu HGD, które prowadzą do niedoboru enzymu homogentyzato 1,2-dioksygenazy. W rezultacie gromadzi się kwas homogentyzynowy, odpowiedzialny za ciemnienie moczu, ochronoza i postępująca artropatia występująca w wieku dorosłym.
Alkaptonuria
Alkaptonuria jest wrodzonym błędem metabolizmu tyrozyny i fenyloalaniny. Jest spowodowana wariantami dwuallelicznymi w genie HGD, który koduje homogentyzato 1,2-dioksygenazę. Enzym ten uczestniczy w konwersji kwasu homogentyzynowego do 4-maleiloacetoacetanu; gdy jego aktywność jest zmniejszona lub nieobecna, kwas homogentyzynowy gromadzi się, utlenia i polimeryzuje, tworząc pigment ochroniczny. Pigment ten powoli gromadzi się w chrząstkach, ścięgnach, więzadłach i innych tkankach łącznych, sprzyjając ich ciemnieniu, kruchości i postępującej degeneracji.
Choroba jest dziedziczona w sposób autosomalny recesywny, co oznacza, że osoba dotknięta chorobą zazwyczaj dziedziczy patogenny wariant od każdego z rodziców. Globalne występowanie szacuje się na około 1 przypadek na 100 000–250 000 osób, chociaż jest bardziej powszechne w niektórych populacjach, takich jak Słowacja i Dominikana, z powodu efektu założyciela. W tych grupach określone warianty były częściej przekazywane od wspólnych przodków. Opisano nieco wyższe występowanie u osób pochodzenia afrykańskiego, chociaż alkaptonuria pozostaje bardzo rzadkim schorzeniem w każdej populacji.
Symptomy
Pierwsze objawy mogą być widoczne już w dzieciństwie w postaci ciemnienia moczu po kontakcie z powietrzem, chociaż wiele osób nie rozwija wyraźnych objawów aż do wieku dorosłego, zazwyczaj po 30. roku życia. Klasyczna triada obejmuje ciemny mocz, widoczną ochronoza w chrząstce małżowiny usznej i twardówkach, oraz postępującą artropatię ochronozyczną, zwłaszcza w kręgosłupie, biodrach, kolanach i barkach. Z czasem mogą pojawić się przewlekły ból, ograniczenie ruchomości, zwapnienia zastawkowe lub choroby sercowo-naczyniowe, a także kamica nerkowa lub sterczowa oraz inne powikłania urologiczne.
Zarządzanie chorobami
Nie istnieje strategia profilaktyczna zapobiegająca chorobie u osób dotkniętych, dlatego leczenie polega na zmniejszaniu gromadzenia się kwasu homogentyzynowego, zapobieganiu powikłaniom i leczeniu objawów. Zaleca się obserwację kliniczną, kontrolę bólu, ćwiczenia adaptacyjne, fizjoterapię oraz monitorowanie stawów, kręgosłupa, zastawek serca, nerek i prostaty. Diety niskobiałkowe lub z ograniczeniem tyrozyny i fenyloalaniny mają ograniczone zastosowanie i powinny być nadzorowane. Nitysynon może znacząco zmniejszyć produkcję kwasu homogentyzynowego, ale wymaga monitorowania ze względu na wzrost tyrozyny i inne możliwe działania niepożądane.
Analizowane geny
Bibliografia
Goicoechea De Jorge E, Lorda I, Gallardo ME, et al. Alkaptonuria na Dominikanie: identyfikacja mutacji założycielskiej AKU i dalsze dowody na istnienie ognisk mutacji w genie HGO. J Med Genet. 2002 lip;39(7):E40.
Introne WJ, Perry M, Chen M. Alkaptonuria. 2003 maj 9 [zaktualizowano 2021 czerwiec 10]. W: Adam MP, Feldman J, Mirzaa GM, Pagon RA, Wallace SE, Amemiya A, redaktorzy. GeneReviews® [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993–2025.
Müller CR, Fregin A, Srsen S, et al. Heterogenność alleliczna alkaptonurii w Europie Środkowej. Eur J Hum Genet. 1999 wrz;7(6):645-51.
Sharabi AF, Goudar RB. Alkaptonuria. 2023 sie 8. W: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 sty–.
