Niedobór fosforybozylotransferazy hipoksantynowo-guaninowej (HGPRT), znany w swojej najcięższej postaci jako zespół Lescha-Nyhana, jest dziedzicznym zaburzeniem sprzężonym z chromosomem X, spowodowanym wariantami w genie HPRT1. Zaburzenie metabolizmu puryn prowadzi do nadprodukcji kwasu moczowego i, w zależności od resztkowej aktywności enzymatycznej, do objawów neurologicznych i behawioralnych o różnym nasileniu.
Niedobór fosforybozylotransferazy hipoksantynowo-guaninowej
Gen HPRT1 koduje enzym HGPRT, niezbędny w szlaku odzyskiwania lub recyklingu puryn. Puryny, takie jak hipoksantyna i guanina, są budulcem DNA i RNA. W normalnych warunkach HGPRT umożliwia ich ponowne wykorzystanie, przekształcając hipoksantynę w monofosforan inozyny (IMP) i guaninę w monofosforan guanozyny (GMP). Gdy w genie HPRT1 występują patogenne warianty, enzym może być nieobecny lub mieć zmniejszoną aktywność, blokując całkowicie lub częściowo ten szlak metaboliczny.
W konsekwencji, niezrecyklingowane puryny ulegają nadmiernemu rozkładowi, prowadząc do akumulacji kwasu moczowego. Powoduje to hiperurykemię, z ryzykiem powstawania kryształów w stawach, dny moczanowej, kamicy nerkowej i nefropatii moczanowej. Objawy neurologiczne i behawioralne są charakterystyczne dla cięższych postaci i wiążą się z zaburzeniem metabolizmu puryn w układzie nerwowym. Dziedziczenie jest recesywne sprzężone z chromosomem X, dlatego dotyka głównie mężczyzn hemicygotycznych, podczas gdy kobiety nosicielki są zazwyczaj bezobjawowe lub mają łagodne objawy. Szacowana częstość występowania klasycznego fenotypu wynosi około 1 na 380 000 noworodków.
Symptomy
Klasyczna i najcięższa postać zespołu Lescha-Nyhana zwykle objawia się w pierwszych miesiącach życia, zazwyczaj między 3. a 6. miesiącem, z opóźnieniem rozwoju psychoruchowego i hipotonią. Hiperurykemię można zaobserwować jako pomarańczowe kryształy lub „piasek” w pieluszce. Z czasem pojawia się dystonia, choreoatetoza, spastyczność i niepełnosprawność ruchowa. Najbardziej charakterystyczną cechą jest kompulsywne zachowanie autodestrukcyjne, takie jak gryzienie warg lub palców. Istnieją formy pośrednie z łagodniejszym zajęciem neurologicznym i bez samookaleczeń, oraz łagodne formy ograniczone głównie do hiperurykemii, dny moczanowej lub kamieni nerkowych.
Zarządzanie chorobami
Leczenie ma na celu zapobieganie powikłaniom wynikającym z nadmiaru kwasu moczowego oraz łagodzenie objawów neurologicznych i behawioralnych. Allopurynol stosuje się w celu zmniejszenia produkcji kwasu moczowego i ryzyka dny moczanowej, kamicy nerkowej i uszkodzenia nerek, w połączeniu z odpowiednim nawodnieniem i nadzorem nefrologicznym. Jednakże, leczenie to nie poprawia manifestacji neurologicznych. Podejście wymaga multidyscyplinarnego zespołu z neurologii, nefrologii, rehabilitacji, terapii zajęciowej, wsparcia behawioralnego i środków ochrony w celu zapobiegania samookaleczeniom.
Analizowane geny
Bibliografia
Fu R, Sutcliffe D, Zhao H, i inni. Ciężkość kliniczna w chorobie Lescha-Nyhana: rola resztkowej aktywności enzymu i szlaków kompensacyjnych. Mol Genet Metab. 2015 styczeń;114(1):55-61.
Jinnah HA. Zaburzenia HPRT1. 25 września 2000 [zaktualizowano 6 sierpnia 2020]. W: Adam MP, Feldman J, Mirzaa GM, Pagon RA, Wallace SE, Amemiya A, redaktorzy. GeneReviews® [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993–2025.
