Piaknodysotoza to rzadka dysplazja szkieletowa dziedziczona w sposób autosomalny recesywny, spowodowana wariantami dwuallelicznymi w genie CTSK. Gen ten koduje katepsynę K, lizosomalny enzym niezbędny do przebudowy kości. Jej niedobór zakłóca normalną resorpcję kości i prowadzi do zwiększenia gęstości kości, czemu towarzyszy kruchość, niski wzrost i nawracające złamania.
Pyknodysostoza
Gen CTSK dostarcza instrukcji do produkcji katepsyny K, proteazy cysteinowej wyrażanej głównie przez osteoklasty, komórki odpowiedzialne za resorpcję kości. Podczas przebudowy kości enzym ten rozkłada kolagen typu I i inne białka macierzy kostnej, umożliwiając usuwanie starzejącej się tkanki kostnej i zastępowanie jej nową kością.
Gdy występują warianty patogenne w genie CTSK, katepsyna K jest niedoborowa lub niefunkcjonalna. Osteoklasty mogą przylegać do kości i zakwaszać powierzchnię resorpcyjną, ale nie rozkładają prawidłowo macierzy organicznej. W rezultacie kość staje się nienormalnie gęsta i sklerotyczna, choć strukturalnie krucha i podatna na złamania. Pyknodysostozę zalicza się do grupy osteopetrozy i zaburzeń związanych z funkcją osteoklastów, ale zazwyczaj różnicuje się ją od złośliwych postaci osteopetrozy, ponieważ zazwyczaj nie wiąże się z niewydolnością szpiku kostnego ani pierwotnym zajęciem neurologicznym. Dziedziczenie jest autosomalne recesywne, co oznacza, że osoba dotknięta chorobą musi odziedziczyć dwie zmienione kopie genu, po jednej od każdego z rodziców. Jest to bardzo rzadka choroba; w literaturze medycznej opisano około 200 przypadków, a szacuje się, że jej częstość występowania wynosi od 1 do 1,7 przypadku na milion osób.
Symptomy
Objawy zazwyczaj są widoczne od dzieciństwa. Główne manifestacje obejmują niski wzrost z krótkimi kończynami, uogólnioną osteosklerozę, akroosteolizę dystalnych paliczków, brachydaktylię, późne zamykanie ciemiączek i szwów czaszkowych, wystającą czoło, wypukły grzbiet nosa, hipoplazję środkowej części twarzy oraz małą żuchwę z tępo zaokrąglonym kątem żuchwy.
Można również zaobserwować wady zębów, wysokie podniebienie, nieprawidłowości paznokci, dysplazję obojczyków, skoliozę i obturacyjny bezdech senny. Najczęstszym powikłaniem są nawracające złamania po łagodnych urazach, czasem z powolnym gojeniem. Rozwój intelektualny jest zazwyczaj prawidłowy, choć w niektórych przypadkach opisano łagodne trudności psychomotoryczne. Kluczowe dla potwierdzenia diagnozy są badania radiologiczne i genetyczne.
Zarządzanie chorobami
Obecnie nie istnieje leczenie przyczynowe ani specyficzna terapia enzymatyczna w przypadku piknodysostozy. Postępowanie jest wspomagające i skupia się na zapobieganiu złamaniom, leczeniu powikłań ortopedycznych i poprawie jakości życia. Zaleca się środki ochronne przed urazami, adaptację otoczenia, kontrolę ortopedyczną, odpowiednie leczenie złamań i monitorowanie skoliozy lub przewlekłego bólu. Ważna jest również kontrola stomatologiczna i ortodontyczna, a także ocena laryngologiczna i oddechowa w przypadku obturacyjnego bezdechu sennego. Hormon wzrostu może być rozważany u wybranych pacjentów z udokumentowanym niedoborem. Przeszczep komórek macierzystych krwiotwórczych, pomocny w niektórych postaciach osteopetrozy, nie jest wskazany w piknodysostozy, a bisfosfoniany należy unikać ze względu na podstawowe zaburzenia osteoklastów.
Analizowane geny
Bibliografia
LeBlanc S, Savarirayan R. Pięciokostność. 2020 lis 5 [zaktualizowano 2023 kwi 6]. W: Adam MP, Bick S, Mirzaa GM, Pagon RA, Wallace SE, Amemiya A, redaktorzy. GeneReviews® [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993–2025.
Markatos K, Mavrogenis AF, Karamanou M, i in. Pięciokostność: choroba Henriego de Toulouse-Lautreca. Eur J Orthop Surg Traumatol. 2018 gru;28(8):1569-1572.
Bizaoui V, Michot C, Baujat G, i in. Pięciokostność: historia naturalna i wytyczne postępowania na podstawie 27 francuskich przypadków i przeglądu literatury. Clin Genet. 2019 paź;96(4):309-316.
Aziz F, Farida F, Bashir N. Pięciokostność; rzadka choroba – opis przypadku. J Ayub Med Coll Abbottabad. 2022 sty-mar;34(1):216-219.
