Warianty patogenne genu ATP8B1 powodują rzadkie schorzenie wątroby należące do spektrum rodzinnej cholestazy wewnątrzwątrobowej. Zaburzenie białka FIC1 narusza stabilność błon kanalikularnych i sprzyja gromadzeniu się kwasów żółciowych, prowadząc do świądu, żółtaczki i postępującej choroby wątroby.
Rodzinna cholestaza wewnątrzwątrobowa (gen ATP8B1)
Rodzinna cholestaza wewnątrzwątrobowa związana z genem ATP8B1 jest zazwyczaj klasyfikowana jako niedobór ATP8B1 lub rodzinna postępująca cholestaza wewnątrzwątrobowa typu 1 (PFIC1). Gen ten koduje FIC1, ATPazę typu P zaangażowaną w utrzymanie prawidłowego rozkładu fosfolipidów w błonie kanalikularnej hepatocytów. Gdy FIC1 nie działa prawidłowo, błona staje się bardziej podatna na działanie detergentowe kwasów żółciowych i przepływ żółci ulega zaburzeniu. Prowadzi to do cholestazy, gromadzenia się składników żółciowych i postępującego uszkodzenia wątroby.
Dziedziczona jest w sposób autosomalny recesywny: do rozwoju choroby wymagane są dwie patogenne kopie ATP8B1, po jednej od każdego rodzica. Warianty bialleliczne mogą prowadzić do spektrum klinicznego od ciężkiej, o wczesnym początku, PFIC1 do łagodniejszej, nawracającej, łagodnej cholestazy wewnątrzwątrobowej typu 1 (BRIC1), o epizodycznym przebiegu. Łączna zapadalność na rodzinne postępujące cholestazy wewnątrzwątrobowe szacowana jest na około 1 na 50 000-100 000 urodzeń.
Symptomy
Objawy zazwyczaj pojawiają się w pierwszych miesiącach życia z intensywnym świądem, nawracającą lub przewlekłą żółtaczką, bladymi stolcami, ciemnym moczem i opóźnieniem wzrostu. Może wystąpić hepatomegalia lub hepato-splenomegalia oraz niedobory witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E i K). Niedobór ATP8B1 może być związany z manifestacjami pozawątrobowymi, takimi jak przewlekła biegunka, zapalenie trzustki, opóźnienie rozwoju fizycznego i niedosłuch odbiorczy. Progresja jest zróżnicowana: u niektórych pacjentów rozwija się zwłóknienie, marskość i niewydolność wątroby, podczas gdy inni doświadczają nawracających epizodów cholestazy.
Zarządzanie chorobami
Leczenie ma na celu zmniejszenie cholestazy, złagodzenie świądu oraz zapobieganie powikłaniom żywieniowym i wątrobowym. Obejmuje monitorowanie hepatologiczne, odpowiednie spożycie kalorii, witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, a u niektórych pacjentów kwas ursodeoksycholowy. W celu złagodzenia świądu można stosować leki takie jak ryfampicyna lub żywice jonowymienne, a inhibitory jelitowego transportera kwasów żółciowych (IBAT), takie jak odevixibat lub maralixibat, można rozważyć zgodnie ze wskazaniami i dostępnością. Jeśli leczenie farmakologiczne okaże się nieskuteczne, można rozważyć odprowadzenie żółci lub przeszczepienie wątroby, chociaż objawy pozawątrobowe mogą się utrzymywać.
Analizowane geny
Bibliografia
A Siddiqi I, Tadi P. Postępująca rodzinna cholestaza wewnątrzwątrobowa. 2023 lip 3. W: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 sty–.
Bull LN, Morotti R, Squires JE. Niedobór ATP8B1. 2001 paź 15 [zaktualizowano 2021 wrz 9]. W: Adam MP, Feldman J, Mirzaa GM, Pagon RA, Wallace SE, Amemiya A, redaktorzy. GeneReviews® [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993–2025.
Vitale G, Mattiaccio A, Conti A, et al. Genetyka w rodzinnej cholestazie wewnątrzwątrobowej: wzorce kliniczne i rozwój nowotworów wątroby i dróg żółciowych: przegląd literatury. Cancers (Basel). 2022 lip 14;14(14):3421.
