Zespół Cockayne'a (ZC) jest dziedzicznym, autosomalnym recesywnym i postępującym zaburzeniem neurodegeneracyjnym, charakteryzującym się opóźnieniem wzrostu, zajęciem neurologicznym, nadwrażliwością na światło i cechami przedwczesnego starzenia się. Jest spowodowany wariantami biallelicznymi w genach ERCC6 lub ERCC8, zaangażowanych w naprawę DNA sprzężoną z transkrypcją, co prowadzi do słabej odpowiedzi na uszkodzenia genomowe, szczególnie w tkankach o wysokiej aktywności metabolicznej, takich jak układ nerwowy.
Zespół Cockayne’a
Zespół Cockayne jest związany z wariantami patogennymi w genach ERCC8 (zespół Cockayne typu A) lub ERCC6 (zespół Cockayne typu B). Oba geny kodują białka niezbędne do naprawy przez wycinanie nukleotydów sprzężonej z transkrypcją (TC-NER), szlaku, który wykrywa uszkodzenia DNA blokujące polimerazę RNA w ekspresjonowanych genach i koordynuje ich naprawę, szczególnie w obliczu uszkodzeń spowodowanych promieniowaniem ultrafioletowym i innymi uszkodzeniami zakłócającymi transkrypcję. Gdy białka ERCC8 lub ERCC6 nie działają prawidłowo, uszkodzenia blokujące transkrypcję nie są skutecznie naprawiane. Sprzyja to trwałemu zatrzymaniu transkrypcji, stresowi komórkowemu i przedwczesnej śmierci wrażliwych komórek, zwłaszcza neuronów i innych tkanek o wysokim zapotrzebowaniu energetycznym. Klinicznie, ZC tworzy ciągłe spektrum, które obejmuje typ I lub klasyczny, typ II o początku wrodzonym lub noworodkowym, łagodniejszy typ III oraz bardzo ciężkie postaci z nakładaniem się na zespół mózgowo-wzrokowo-twarzowo-szkieletowy. Dziedziczenie jest autosomalne recesywne i wymaga wariantów patogennych w stanie homozygotycznym. Jest to choroba ultrarzadka, z szacowaną minimalną częstością występowania 2,7 przypadków na milion urodzeń w Europie Zachodniej, prawdopodobnie niedodiagnozowana.
Symptomy
Wiek zachorowania i ciężkość przebiegu to zmienne. W postaci klasycznej objawy zazwyczaj uwidaczniają się w okresie niemowlęcym, z opóźnieniem wzrostu, mikrocefalią, postępującym pogorszeniem neurologicznym, opóźnieniem lub utratą kamieni milowych rozwoju, ataksją, utratą słuchu i zmianami okulistycznymi, takimi jak retinopatia barwnikowa lub zaćma. Często występuje nadwrażliwość skóry na światło, utrata tkanki tłuszczowej podskórnej oraz wygląd przedwczesnego starzenia. Postaci ciężkie mogą występować od urodzenia i charakteryzować się słabym rozwojem neurologicznym i wczesnymi przykurczami, podczas gdy postacie łagodne mogą pojawić się później. W przeciwieństwie do innych zaburzeń naprawy DNA, SC nie wiąże się ze znaczącym zwiększeniem ryzyka rozwoju nowotworów.
Zarządzanie chorobami
Obecnie nie istnieje leczenie przyczynowe, które korygowałoby defekt naprawy DNA, dlatego postępowanie jest wspomagające i powinno być wielodyscyplinarne. Obejmuje wsparcie żywieniowe, fizjoterapię w celu zapobiegania przykurczom, zindywidualizowane programy edukacyjne, leczenie drżenia, spastyczności lub drgawek, gdy są obecne, oraz monitorowanie okulistyczne, audiologiczne, stomatologiczne, nerkowe, wątrobowe i sercowo-naczyniowe. Ścisła ochrona przed promieniowaniem ultrafioletowym za pomocą odzieży ochronnej, fotoprotekcji i okularów przeciwsłonecznych jest podstawowym środkiem zapobiegawczym. Zaleca się również unikanie nadmiernej ekspozycji na słońce, stosowanie metronidazolu i zachowanie szczególnej ostrożności przy stosowaniu środków uspokajających lub opioidów; leczenie hormonem wzrostu zazwyczaj nie jest zalecane.
Analizowane geny
Bibliografia
Laugel V. Zespół Cockayne'a. 2000 28 grudnia [zaktualizowano 2024 29 sierpnia]. W: Adam MP, Bick S, Mirzaa GM, Pagon RA, Wallace SE, Amemiya A, redaktorzy. GeneReviews® [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993–2025.
Karikkineth AC, Scheibye-Knudsen M, Fivenson E i in. Zespół Cockayne'a: cechy kliniczne, modele systemowe i szlaki. Ageing Res Rev. 2017 styczeń;33:3-17.
Liu MW, Hu CF, Jin JY i in. Heterodupleksowa mutacja ERCC8 jest odpowiedzialna za rodzinę z zespołem Cockayne'a. Mol Biol Rep. 2024 27 lutego;51(1):371.
Narayanan DL, Tuteja M, McIntyre AD i in. Widmo kliniczne i mutacyjne zespołu Cockayne'a w Indiach. Neurol India. 2021 marzec-kwiecień;69(2):362-366.
