Zespół niewrażliwości na androgeny, zwany również zespołem oporności na androgeny, jest zaburzeniem rozwoju płci spowodowanym przez patogenne warianty w genie AR. Jest dziedziczony sprzężony z chromosomem X i dotyczy głównie osób 46,XY, u których odpowiedź komórkowa na testosteron i dihydrotestosteron jest zmniejszona lub nieobecna. Stopień resztkowej aktywności receptora determinuje postacie pełne, częściowe lub łagodne.
Zespół niewrażliwości na androgeny (AIS)
Gen AR koduje receptor androgenowy, białko jądrowe wiążące testosteron i dihydrotestosteron. Po związaniu hormonu, receptor przemieszcza się do jądra i reguluje geny niezbędne do różnicowania męskich narządów płciowych wewnętrznych i zewnętrznych, wirylizacji w okresie dojrzewania, wzrostu owłosienia i spermatogenezy.
Patogenne warianty zaburzają wiązanie hormonu, wiązanie z DNA lub aktywację transkrypcji. U osobników 46,XY jądra produkują hormon antymüllerowski, dlatego macica i jajowody są nieobecne lub szczątkowe, ale niedostateczna odpowiedź na androgeny modyfikuje zróżnicowanie płciowe. Forma pełna charakteryzuje się żeńskimi zewnętrznymi narządami płciowymi; forma częściowa – zmienną subwirylizacją; a forma łagodna – męskimi narządami płciowymi z niepłodnością lub ginekomastią. Dziedziczenie jest sprzężone z chromosomem X, a heterozygotyczne kobiety 46,XX są zazwyczaj bezobjawowe. Szacuje się, że pełna forma występuje u 2-5 na 100 000 urodzeń 46,XY; częstość występowania łagodnych form nie jest dobrze ustalona.
Symptomy
Pełna postać może być wykryta w dzieciństwie przez przepuklinę pachwinową zawierającą jądro lub w wieku dojrzewania przez pierwotny brak miesiączki. Rozwój piersi jest zazwyczaj prawidłowy, owłosienie łonowe i pachowe jest skąpe lub nieobecne, a pochwa jest krótka i kończy się ślepym końcem. W postaci częściowej mogą pojawić się nietypowe narządy płciowe, spodziectwo, mikropenis, moszna dwudzielna lub niezstąpienie jąder, ze zmienną wirylizacją w okresie dojrzewania i ginekomastią. Postać łagodna zazwyczaj objawia się fenotypem męskim, niepłodnością, oligozoospermią lub azoospermią oraz ginekomastią. Obraz kliniczny może się różnić nawet między członkami rodziny z tą samą wariantą.
Zarządzanie chorobami
Nie istnieje leczenie przyczynowe. Postępowanie powinno być zindywidualizowane w zespołach wielodyscyplinarnych. W postaci pełnej zachowanie gonad do okresu po dojrzewaniu pozwala na spontaniczną feminizację; późniejsza gonadektomia lub obserwacja są podejmowane w drodze wspólnej decyzji, ponieważ ryzyko nowotworowe jest niskie w dzieciństwie, wzrasta z wiekiem, a badania przesiewowe nie są w pełni wiarygodne. Po gonadektomii wymagana jest terapia estrogenowa i kontrola stanu zdrowia kości. Dylatacja pochwy jest pierwszą opcją, gdy chce się zwiększyć długość pochwy. W postaciach częściowych, chirurgia narządów płciowych, orchiopeksja, leczenie hormonalne i postępowanie z gonadami zależą od fenotypu i preferencji osoby. Zaleca się również monitorowanie płodności i wsparcie psychospołeczne.
Analizowane geny
Bibliografia
Gottlieb B, Trifiro MA. Zespół niewrażliwości na androgeny. GeneReviews®. 1999; zaktualizowano w 2017.
Delli Paoli E, Di Chiano S, Paoli D, i in. Zespół niewrażliwości na androgeny: przegląd. J Endocrinol Invest. 2023;46(11):2237-2245.
Cools M, Nordenström A, Robeva R, i in. Opieka nad osobami z różnicami w rozwoju płciowym (DSD): oświadczenie konsensusowe. Nat Rev Endocrinol. 2018;14(7):415-429.
Marczak E, Szarras-Czapnik M, Skórka A, i in. Pediatryczny zespół całkowitej niewrażliwości na androgeny (CAIS): prezentacja kliniczna, profile hormonalne i zarządzanie gonadami. J Clin Res Pediatr Endocrinol. 2026;18(2):273-281.
