Zespół Nijmegen (NBS) jest dziedzicznym zaburzeniem autosomalnym recesywnym charakteryzującym się mikrocefalią, niestabilnością chromosomową, niedoborem odporności i zwiększoną predyspozycją do rozwoju raka. Jest spowodowany patogennymi wariantami w genie NBN, które wpływają na funkcję nibriny, białka niezbędnego do wykrywania i naprawy pęknięć dwuniciowego DNA.
Zespół Nijmegen
Gen NBN koduje Nibrinę, białko wchodzące w skład kompleksu MRN wraz z MRE11 i RAD50. Kompleks ten działa jako wczesny czujnik uszkodzeń genetycznych i uczestniczy w odpowiedzi komórkowej na pęknięcia dwuniciowego DNA, które są jednym z najpoważniejszych typów uszkodzeń materiału genetycznego. Oprócz udziału w naprawie DNA, kompleks MRN jest zaangażowany w aktywację punktów kontrolnych cyklu komórkowego oraz w utrzymanie stabilności chromosomowej. Kiedy NBN prezentuje bialleliczne warianty patogenne, wynikowa Nibrina jest niedoborowa lub funkcjonalnie nieprawidłowa, co zmniejsza zdolność komórek do reagowania na uszkodzenia DNA, szczególnie po napromieniowaniu jonizującym lub innych czynników genotoksycznych. Ta niestabilność genomowa tłumaczy mikrocwalię, złożony niedobór odporności oraz zwiększone ryzyko rozwoju nowotworów, zwłaszcza chłoniaków i białaczek o wczesnym początku u dzieci lub młodzieży. Choroba dziedziczona jest w sposób autosomalny recesywny, co oznacza, że osoba dotknięta chorobą musi odziedziczyć wariant patogenny od każdego rodzica. Jest to rzadka choroba, najczęściej opisywana w populacjach zachodniosłowiańskich, szczególnie w Polsce i Czechach, ze względu na efekt założycielski związany z wariantem c.657_661del.
Symptomy
NBS jest zazwyczaj obecny od urodzenia lub objawia się we wczesnym dzieciństwie. Najbardziej charakterystyczne objawy to mikrocefalia ze zmniejszonym wzrostem czaszki, charakterystyczne cechy twarzy, zmienne opóźnienie rozwoju i ciężki złożony niedobór odporności z nawracającymi infekcjami dróg oddechowych. Predyspozycja do nowotworów jest jednym z najistotniejszych powikłań, zwłaszcza chłoniaków nieziarniczych i białaczek w młodym wieku. Można również zaobserwować opóźnienie wzrostu, zaburzenia endokrynologiczne, nadwrażliwość na promieniowanie i anomalie chromosomowe wykrywalne w badaniach cytogenetycznych.
Zarządzanie chorobami
Leczenie zespołu Nijmegen opiera się na zapobieganiu infekcjom, nadzorze onkologicznym oraz ograniczaniu ekspozycji, które mogą zwiększać uszkodzenie DNA. Może być konieczne podawanie immunoglobulin, profilaktyka lub wczesne leczenie infekcji oraz monitorowanie przez immunologów, hematologów-onkologów i genetyków klinicznych. Należy w miarę możliwości unikać promieniowania jonizującego, w tym niepotrzebnych badań diagnostycznych i radioterapii, oraz starannie dostosowywać leczenie onkologiczne ze względu na wysoką wrażliwość komórek. W wybranych przypadkach ciężkiej niedoboru odporności lub nowotworów można rozważyć przeszczepienie komórek macierzystych krwiotwórczych, chociaż nie koryguje to wszystkich objawów zaburzenia.
Analizowane geny
Bibliografia
Varon R, Demuth I, Chrzanowska KH. Nijmegen Breakage Syndrome. 1999 maja 17 [zaktualizowano 2023 lis 30]. W: Adam MP, Bick S, Mirzaa GM, Pagon RA, Wallace SE, Amemiya A, redaktorzy. GeneReviews® [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993–2025.
Hasbaoui BE, Elyajouri A, Abilkassem R, et al. Nijmegen breakage syndrome: case report and review of literature. Pan Afr Med J. 2020 mar 20;35:85.
Sharapova SO, Pashchenko OE, Bondarenko AV, et al. Geographical Distribution, Incidence, Malignancies, and Outcome of 136 Eastern Slavic Patients With Nijmegen Breakage Syndrome and NBN Founder Variant c.657_661del5. Front Immunol. 2021 sty 8;11:602482.
