Zespół Wernera to autosomalne recesywne zaburzenie genetyczne związane z przedwczesnym starzeniem się rozpoczynające się w wieku dorosłym, spowodowane dwuallelicznymi wariantami patogennymi w genie WRN. Gen ten koduje białko o aktywności helikazy i egzonukleazy, zaangażowane w replikację, naprawę i utrzymanie DNA. Jego zaburzenie powoduje niestabilność genomiczną, przyspieszoną starzenie komórkowe i wczesne pojawienie się objawów związanych ze starzeniem się, a także predyspozycję do rozwoju nowotworów.
Zespół Wernera
Gen WRN dostarcza instrukcji do produkcji białka WRN, helikazy/egzonukleazy z rodziny RecQ. Białko to uczestniczy w procesach kluczowych dla stabilności genomu, takich jak replikacja DNA, naprawa pęknięć, rekombinacja i utrzymanie telomerów. W normalnych warunkach WRN pomaga komórkom dokładnie kopiować i naprawiać materiał genetyczny, szczególnie gdy podczas replikacji dochodzi do uszkodzeń lub blokad.
Gdy istnieją patogenne warianty w obu kopiach WRN, białko może być skrócone, niestabilne lub niezdolne do prawidłowego zlokalizowania się w jądrze komórkowym, co upośledza jego funkcję naprawczą. Gromadzenie się uszkodzeń DNA sprzyja niestabilności chromosomowej, skracaniu telomerów i przedwczesnemu starzeniu się komórek. Klinicznie dotknięte osoby zazwyczaj mają pozornie prawidłowy rozwój w dzieciństwie, ale nie doświadczają oczekiwanego skoku wzrostu w okresie dojrzewania i zaczynają wykazywać oznaki przyspieszonego starzenia się w późnym okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości. Choroba jest bardzo rzadka, z szacowaną globalną częstością występowania około 1 na 1 000 000 osób, chociaż jest częstsza w Japonii i na Sardynii z powodu efektu założyciela.
Symptomy
Objawy zwykle pojawiają się między późną adolescencją a wczesną dorosłością. Wśród pierwszych oznak znajdują się brak skoku pokwitaniowego, niski wzrost względny, przedwczesne siwienie i wypadanie włosów, chrypka oraz zmiany skórne przypominające twardzinę, z cienką, napiętą lub atroficzną skórą.
Następnie częste są obustronne zaćmy, przewlekłe owrzodzenia skóry, cukrzyca typu 2, osteoporoza, hipogonadyzm, wczesna miażdżyca i zwapnienia tkanek miękkich. Istnieje również zwiększone ryzyko nowotworów, zwłaszcza mięsaków, czerniaka, raka tarczycy i innych guzów. Przebieg jest postępujący, a śmiertelność związana jest głównie z powikłaniami sercowo-naczyniowymi i rakiem.
Zarządzanie chorobami
Nie istnieje leczenie przyczynowe zespołu Wernera, dlatego postępowanie skupia się na monitorowaniu i wczesnym leczeniu powikłań. Zaleca się wielodyscyplinarne monitorowanie obejmujące badania okulistyczne pod kątem zaćmy, ocenę dermatologiczną owrzodzeń i zmian skórnych, kontrolę metaboliczną cukrzycy i dyslipidemii, profilaktykę kardiologiczną, badanie w kierunku osteoporozy oraz okresowe monitorowanie onkologiczne.
Ważne jest również unikanie czynników, które mogą nasilać uszkodzenia naczyń krwionośnych lub skóry, takich jak tytoń i nadmierna ekspozycja na słońce. Poradnictwo genetyczne pozwala na identyfikację nosicieli w rodzinie i oszacowanie ryzyka reprodukcyjnego.
Analizowane geny
Bibliografia
Oshima J, Martin GM, Hisama FM. Zespół Wernera. 2002 gru 2 [zaktualizowano 2021 maj 13]. W: Adam MP, Bick S, Mirzaa GM, Pagon RA, Wallace SE, Amemiya A, redaktorzy. GeneReviews® [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993–2025.
Oshima J, Sidorova JM, Monnat RJ Jr. Zespół Wernera: cechy kliniczne, patogeneza i potencjalne interwencje terapeutyczne. Ageing Res Rev. 2017 sty;33:105-114.
Mukherjee S, Sinha D, Bhattacharya S, et al. Białko zespołu Wernera i replikacja DNA. Int J Mol Sci. 2018 lis 2;19(11):3442.
Paccosi E, Guzzon D, Proietti-De-Santis L. Wgląd genetyczny i epigenetyczny w zespół Wernera. Cytogenet Genome Res. 2025 lut 14:1-15.
