Alcaptonurie is een zeldzame genetische aandoening veroorzaakt door pathogene varianten in het HGD-gen, die leiden tot een deficiëntie van het enzym homogentisaat 1,2-dioxigenase. Als gevolg hiervan hoopt homogentisinezuur zich op, wat verantwoordelijk is voor de verdonkering van de urine, ochronose en een progressieve artropathie op volwassen leeftijd.
Alkaptonurie
Alcaptonurie is een aangeboren stofwisselingsstoornis van tyrosine en fenylalanine. Het wordt veroorzaakt door biallelische varianten in HGD, het gen dat codeert voor homogentisaat 1,2-dioxigenase. Dit enzym is betrokken bij de omzetting van homogentisinezuur in 4-maleilacetoacetaat; wanneer de activiteit ervan verminderd of afwezig is, hoopt homogentisinezuur zich op, oxideert het en polymeriseert het tot ochronooot pigment. Dit pigment wordt langzaam afgezet in kraakbeen, pezen, banden en ander bindweefsel, wat leidt tot verkleuring, broosheid en progressieve degeneratie.
De ziekte wordt geërfd via een autosomaal recessief patroon, waarbij een getroffen persoon gewoonlijk één pathogene variant van elke ouder erft. De wereldwijde incidentie wordt geschat op ongeveer 1 geval per 100.000-250.000 personen, hoewel het vaker voorkomt in specifieke populaties, zoals Slowakije en de Dominicaanse Republiek, vanwege het stichtereffect. In deze groepen zijn bepaalde varianten vaker doorgegeven van gemeenschappelijke voorouders. Een iets hogere incidentie is beschreven bij mensen van Afrikaanse afkomst, hoewel alcaptonurie in elke populatie een zeer zeldzame aandoening blijft.
Symptomen
De eerste manifestaties kunnen worden waargenomen in de kindertijd door de verduistering van de urine bij contact met de lucht, hoewel veel mensen pas in de volwassenheid duidelijke symptomen ontwikkelen, meestal na 30 jaar. De klassieke triade omvat donkere urine, zichtbare ochronose in het auriculaire kraakbeen en de sclera, en progressieve ochronotische artropathie, vooral in de wervelkolom, heupen, knieën en schouders. Na verloop van tijd kunnen er chronische pijn, bewegingsbeperking, klepverkalking of cardiovasculaire aandoeningen ontstaan, evenals nier- of prostaatstenen en andere genito-urinewegencomplicaties.
Beheer van de ziekte
Er is geen preventiestrategie die de ziekte bij getroffen personen kan voorkomen, dus de behandeling is gericht op het verminderen van de ophoping van homogentisinezuur, het voorkomen van complicaties en het behandelen van symptomen. Klinische follow-up, pijncontrole, aangepaste lichaamsbeweging, fysiotherapie en controle van de gewrichten, wervelkolom, hartkleppen, nieren en prostaat worden aanbevolen. Diëten met weinig eiwitten of met beperking van tyrosine en fenylalanine hebben beperkte bruikbaarheid en moeten worden gecontroleerd. Nitisinon kan de productie van homogentisinezuur aanzienlijk verminderen, maar vereist monitoring vanwege een verhoogd tyrosine en andere mogelijke bijwerkingen.
Geanalyseerde genen
Bibliografie
Goicoechea De Jorge E, Lorda I, Gallardo ME, et al. Alkaptonurie in de Dominicaanse Republiek: identificatie van de oprichter AKU-mutatie en verder bewijs voor mutatie hot spots in het HGO-gen. J Med Genet. 2002 jul;39(7):E40.
Introne WJ, Perry M, Chen M. Alkaptonurie. 2003 mei 9 [bijgewerkt 2021 juni 10]. In: Adam MP, Feldman J, Mirzaa GM, Pagon RA, Wallace SE, Amemiya A, redacteuren. GeneReviews® [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993–2025.
Müller CR, Fregin A, Srsen S, et al. Alellische heterogeniteit van alkaptonurie in Centraal-Europa. Eur J Hum Genet. 1999 sep;7(6):645-51.
Sharabi AF, Goudar RB. Alkaptonurie. 2023 aug 8. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 jan–.
