Het androgeninsensitive syndroom, ook wel androgeenresistentiesyndroom genoemd, is een seksuele ontwikkelingsstoornis veroorzaakt door pathogene varianten in het AR-gen. Het wordt X-gebonden overgeërfd en treft voornamelijk 46,XY-individuen, bij wie de cellulaire respons op testosteron en dihydrotestosteron verminderd of afwezig is. De mate van resterende receptoractiviteit bepaalt volledige, partiële of milde vormen.
Androgeenongevoeligheidssyndroom (AIS)
Het AR-gen codeert voor de androgeenreceptor, een nucleair eiwit dat bindt aan testosteron en dihydrotestosteron. Na hormonale binding verplaatst de receptor zich naar de kern en reguleert het genen die nodig zijn voor de differentiatie van mannelijke interne en externe geslachtsorganen, puberale virilisatie, haargroei en spermatogenese.
Pathogene varianten verstoren hormonale binding, DNA-binding of transcriptieactivatie. Bij 46,XY-individuen produceren de testikels antimüllerianhormoon, dus de baarmoeder en eileiders zijn afwezig of rudimentair, maar een onvoldoende respons op androgenen wijzigt de geslachtsdifferentiatie. De volledige vorm presenteert externe vrouwelijke geslachtsorganen; de partiële vorm, variabele subvirilisatie; en de milde vorm, mannelijke geslachtsorganen met onvruchtbaarheid of gynaecomastie. De overerving is X-gebonden en heterozygoot 46,XX vrouwen zijn meestal asymptomatisch. De volledige vorm wordt geschat op 2-5 per 100.000 46,XY-geboorten; de frequentie van milde vormen is niet goed vastgesteld.
Symptomen
De volledige vorm kan in de kindertijd worden gedetecteerd door een liesbreuk die een testikel bevat of in de adolescentie door primaire amenorroe. De borstontwikkeling is meestal normaal, schaamhaar en okselhaar is schaars of afwezig en de vagina is kort en eindigt in een blinde zak. Bij de partiële vorm kunnen atypische genitaliën, hypospadie, micropenis, gespleten scrotum of cryptorchisme voorkomen, met variabele puberale virilisatie en gynaecomastie. De milde vorm manifesteert zich meestal met mannelijk fenotype, onvruchtbaarheid, oligozoöspermie of azoöspermie en gynaecomastie. De klinische expressie kan zelfs variëren tussen familieleden met dezelfde variant.
Beheer van de ziekte
Er bestaat geen genezende behandeling. Het management moet worden geïndividualiseerd in multidisciplinaire eenheden. In de volledige vorm maakt het behoud van de gonadën tot na de puberteit spontane feminisatie mogelijk; gonadectomie achteraf of bewaking wordt gezamenlijk beslist, omdat het tumorerisico laag is in de kindertijd, toeneemt met de leeftijd en screening niet volledig betrouwbaar is. Na gonadectomie is oestrogeentherapie en controle van de botgezondheid vereist. Vaginale dilatatie is de eerste keuze wanneer men de vaginale lengte wil vergroten. In partiële vormen zijn genitale chirurgie, orchidopexie, hormonale behandeling en gonadaal management afhankelijk van het fenotype en de voorkeuren van de persoon. Vruchtbaarheidsopvolging en psychosociale ondersteuning worden ook aanbevolen.
Geanalyseerde genen
Bibliografie
Gottlieb B, Trifiro MA. Androgeenongevoeligheidssyndroom. GeneReviews®. 1999; bijgewerkt in 2017.
Delli Paoli E, Di Chiano S, Paoli D, et al. Androgeenongevoeligheidssyndroom: een recensie. J Endocrinol Invest. 2023;46(11):2237-2245.
Cools M, Nordenström A, Robeva R, et al. Zorg voor personen met een verschil in geslachtontwikkeling (DSD): een Consensus Statement. Nat Rev Endocrinol. 2018;14(7):415-429.
Marczak E, Szarras-Czapnik M, Skórka A, et al. Pediatrisch Compleet Androgeenongevoeligheidssyndroom (CAIS): Klinische Presentatie, Hormonale Profielen en Gonadale Beheer. J Clin Res Pediatr Endocrinol. 2026;18(2):273-281.
