Autosomaal dominante opticusatrofie (ADOA), meestal veroorzaakt door pathogene varianten in het OPA1-gen, is een erfelijke opticusneuropathie gekenmerkt door progressieve degeneratie van de oogzenuw. Verstoorde mitochondriale functie in de retinale ganglioncellen leidt tot tweezijdig, doorgaans onomkeerbaar gezichtsverlies.
Autosomale dominante opticusatrofie (OPA1-gen)
Autosomaal dominante optische atrofie is een van de meest voorkomende erfelijke optische neuropathieën en wordt voornamelijk veroorzaakt door varianten in het OPA1-gen. Dit gen codeert voor een mitochondriaal eiwit dat betrokken is bij de fusie van het binnenmembraan, het behoud van de mitochondriale cristae en bescherming tegen celdood. Retinale ganglioncellen, waarvan de axonen de oogzenuw vormen, hebben een hoge energiebehoefte en zijn bijzonder gevoelig voor mitochondriale disfunctie.
Wanneer OPA1 niet goed functioneert, wordt de mitochondriale organisatie verstoord en neemt de kwetsbaarheid van deze cellen toe, wat leidt tot bilaterale optische zenuwatrofie en verlies van gezichtsscherpte. De geschatte prevalentie varieert tussen populaties; bijzonder hoge cijfers zijn beschreven in Denemarken, vanwege het stichterseffect, en in het noordoosten van Engeland. De ziekte volgt een autosomaal dominant patroon met variabele penetrantie, waardoor een getroffen persoon 50% kans heeft om de variant aan elk kind door te geven, hoewel de ernst zelfs binnen dezelfde familie kan variëren.
Symptomen
Klassieke RP retinopatie begint meestal op de kinderleeftijd, met een bilateraal, langzaam progressief en pijnloos gezichtsverlies. Vaak voorkomende symptomen zijn een afname van de gezichtsscherpte, defecten in het centrale of centrocaecale gezichtsveld, temporale bleekheid van de oogzenuwkop en stoornissen in de kleurperceptie. De ernst varieert sterk: sommige mensen behouden functioneel zicht gedurende tientallen jaren, terwijl anderen voldoen aan de criteria voor ernstige visuele beperking. Bij een subgroep van patiënten kunnen extraoculaire manifestaties optreden, zoals neurosensorische gehoorverlies, ataxie, myopathie of perifere neuropathie.
Beheer van de ziekte
Het management is gebaseerd op periodieke oogheelkundige controles, visuele ondersteuning en functionele aanpassing door middel van hulpmiddelen met weinig zicht, adequate verlichting, vergrotingsapparatuur en aangepaste educatieve of werkgerelateerde middelen. Genetische counseling wordt ook aanbevolen voor getroffen families. Als preventieve maatregel tegen progressie wordt het vermijden van tabak, overmatig alcoholgebruik en medicijnen met mogelijke mitochondriale toxiciteit wanneer er alternatieven beschikbaar zijn, aangeraden.
Geanalyseerde genen
Bibliografie
Autosomaal dominante optische atrofie, klassieke vorm orpha [juli 2020].
Wong DCS, Harvey JP, Jurkute N, et al. OPA1 Dominante Optische Atrofie: Pathogenese en Therapeutische Doelen. J Neuroophthalmol. 2023 Dec 1;43(4):464-474.
