Carbamylfosfaatsynthetase I-deficiëntie (CPS1D) is een ultraraire ureumcyclusstoornis veroorzaakt door biallelische pathogene varianten in het CPS1-gen. Het presenteert zich met autosomaal recessieve overerving. Totaal of gedeeltelijk verlies van het enzym blokkeert de incorporatie van ammoniak in de ureumcyclus, veroorzaakt hyperammoniëmie en kan leiden tot ernstige metabole encefalopathie.
Carbamoylfosfaatsynthetase I-deficiëntie
Het CPS1-gen codeert voor carbamoyl-fosfaatsynthetase I, een enzym in de mitochondriale matrix dat voornamelijk tot expressie komt in de lever. Het katalyseert de eerste gecommitteerde en regulerende stap van de ureumcyclus: de vorming van carbamoyl-fosfaat uit ammoniak en bicarbonaat, onder verbruik van ATP en met N-acetylglutamaat als essentiële activator. Dit product maakt de vorming van citrulline mogelijk en zet de omzetting van overtollige stikstof in ureum voort.
Pathogene varianten in CPS1 kunnen de productie, stabiliteit, mitochondriale lokalisatie of katalytische activiteit van het eiwit aantasten. Een bijna nul-activiteit veroorzaakt meestal de neonatale vorm, terwijl enige resterende functie kan leiden tot late presentaties, uitgelokt door infecties, vasten, chirurgie of andere catabolische situaties. De incidentie wordt geschat op ongeveer 1 op 1.300.000 personen, hoewel er sprake is van onderdiagnostiek. De meeste varianten zijn familiair of privé; c.3037_3039del (p.Val1013del) is een terugkerende uitzondering die geassocieerd is met een founder effect in de Turkse bevolking.
Symptomen
De ernstige vorm verschijnt gewoonlijk tijdens de eerste levensdagen, na het starten van de voeding, met weigering van de voedingen, braken, prikkelbaarheid, slaperigheid, temperatuursveranderingen, hypotonie of hypertonie en snelle ademhaling. Hyperammoniëmie kan evolueren naar metabole alkalose, hersenoedeem, toevallen, coma, ademhalingsinsufficiëntie en overlijden. Overlevenden kunnen ontwikkelingsachterstand, verstandelijke beperking, epilepsie en motorische stoornissen vertonen. Partiële vormen kunnen beginnen in de kindertijd of volwassenheid met episodes van braken, ataxie, lethargie, verwardheid, gedragsveranderingen of verminderd bewustzijn. Een lage citrulline, verhoogde glutamine, laag ureumstikstof en normale of verlaagde urine-orootzuur zijn frequent.
Beheer van de ziekte
Er is geen algemeen curatieve medicamenteuze behandeling. Een hyperammonemische crisis is een spoedgeval: de eiwitinname wordt tijdelijk stopgezet, glucose en lipiden worden toegediend om katabolisme om te keren, stikstofbinders en arginine of citrulline afhankelijk van het protocol. Als het ammoniakgehalte erg hoog is of niet snel daalt, kan hemodialyse of continue niertherapie nodig zijn. Volledige uitsluiting van eiwitten mag niet te lang duren omdat dit katabolisme bevordert.
Chronische behandeling combineert een individueel dieet met eiwitbeperking en voldoende toevoer van energie en essentiële aminozuren, citrulline, stikstofbinders indien geïndiceerd en een noodplan voor infecties of vasten. Ammoniak, aminozuren, groei en neurologische ontwikkeling moeten worden gemonitord. Cargluminezuur kan sommige patiënten met restactiviteit baat geven, maar de respons is niet uniform. Levertransplantatie corrigeert het metabole defect en voorkomt nieuwe crises, hoewel het bestaande hersenletsel niet herstelt en immunosuppressie vereist. In 2025 werd een zuigeling behandeld met gepersonaliseerde base-editing gericht op een CPS1-variant; dit was een experimentele interventie bij een enkele patiënt, geen goedgekeurde behandeling, en de veiligheid en werkzaamheid op lange termijn blijven onduidelijk.
Geanalyseerde genen
Bibliografie
Simpson KL, MacLeod EL, Kakajiwala A, et al. Urea Cycle Disorders Overview. GeneReviews®. Update van 2025.
Häberle J, Burlina A, Chakrapani A, et al. Suggested guidelines for the diagnosis and management of urea cycle disorders: First revision. J Inherit Metab Dis. 2019;42(6):1192-1230.
Häberle J, Shchelochkov OA, Wang J, et al. Molecular defects in human carbamoyl phosphate synthetase I: mutational spectrum, diagnostic and protein structure considerations. Hum Mutat. 2011;32(6):579-589.
Hu L, Diez-Fernandez C, Rüfenacht V, et al. Recurrence of carbamoyl phosphate synthetase 1 deficiency in Turkish patients: characterization of a founder mutation. Mol Genet Metab. 2014;113(1-2):127-130.
Musunuru K, Grandinette SA, Wang X, et al. Patient-Specific In Vivo Gene Editing to Treat a Rare Genetic Disease. N Engl J Med. 2025;392(22):2235-2243.
