Citrullinemie type I is een erfelijke stoornis van de ureumcyclus, veroorzaakt door pathogene varianten in het ASS1-gen. Het tekort aan argininosuccinaat synthetase 1 verhindert de juiste verwijdering van overtollige stikstof, wat leidt tot een ophoping van ammoniak en citrulline in het bloed, met een risico op ernstige neurologische schade.
Citrullinemie
Citrullinemie type I (CTLN1) is een metabole ziekte met autosomaal recessieve overerving. Om de aandoening te ontwikkelen, moet een persoon twee gemuteerde kopieën van het ASS1-gen erven, één van elke ouder. Dit gen codeert voor het enzym argininosuccinaat synthetase 1, dat de derde stap van de ureumcyclus katalyseert, waarin citrulline wordt gecombineerd met aspartaat om argininosuccinaat te vormen. Dit proces maakt het mogelijk om stikstof uit het eiwitmetabolisme om te zetten in ureum, dat via de urine kan worden uitgescheiden.
Pathogene varianten in ASS1 verminderen of annuleren de enzymactiviteit en verstoren de ureumcyclus. Als gevolg hiervan hoopt ammoniak zich op in het bloed, samen met verhoogde citrulline, wat een staat van hyperammoniëmie veroorzaakt die bijzonder toxisch is voor het centrale zenuwstelsel. Citrullinemie type I is de op één na meest voorkomende stoornis van de ureumcyclus en wordt geschat op ongeveer 1 op de 220.000 geboorten, hoewel de frequentie tussen populaties kan variëren.
Symptomen
De klassieke vorm manifesteert zich meestal in de eerste levensdagen, na een aanvankelijk ogenschijnlijk normale periode. Pasgeborenen kunnen voedingsweigering, braken, lethargie, prikkelbaarheid, hypotonie, ademhalingsproblemen en bewustzijnsverandering vertonen. Zonder dringende behandeling kan hyperammonemie zich ontwikkelen tot convulsies, hersenoedeem, coma en de dood. Er zijn laat beginnende vormen, van de kindertijd tot volwassenheid, met intermitterende episodes van hoofdpijn, braken, verwardheid, ataxie, gedragsveranderingen of psychiatrische symptomen, vaak uitgelokt door infecties, vasten, zwangerschap, postpartum of overmatige eiwitinname.
Beheer van de ziekte
Het management is gericht op het voorkomen van hyperamoniemische crises en het beperken van neurologische schade. Het omvat geïndividualiseerde eiwitbeperking, voldoende calorie-inname om katabolisme te voorkomen, suppletie met arginine en essentiële aminozuurformules onder metabole supervisie. Stikstofverwijderende medicijnen, zoals natriumbenzoaat, natriumphenylbutyraat of glycerolphenylbutyraat, bevorderen alternatieve stikstofverwijderingsroutes. Tijdens ziekte, vasten of chirurgische procedures zijn noodprotocollen vereist. Levertransplantatie kan worden overwogen in ernstige of terugkerende gevallen, aangezien het het leverdefect corrigeert, hoewel het eerdere neurologische schade niet omkeert.
Geanalyseerde genen
Bibliografie
Diez-Fernandez C, Rüfenacht V, Häberle J. Mutaties in het menselijke argininosuccinaatsynthetase (ASS1)-gen, impact op patiënten, veelvoorkomende veranderingen en structurele overwegingen. Hum Mutat. 2017 mei;38(5):471-484.
Quinonez SC, Lee KN. Citrullinemie Type I. 2004 jul 7 [bijgewerkt 2022 aug 18]. In: Adam MP, Feldman J, Mirzaa GM, Pagon RA, Wallace SE, Amemiya A, redacteuren. GeneReviews® [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993–2025.
Rüegger CM, Lindner M, Ballhausen D, et al. Cross-sectionele observationele studie van 208 patiënten met niet-klassieke ureumcyclusstoornissen. J Inherit Metab Dis. 2014 jan;37(1):21-30.
