Congenitale bijnierhyperplasie door 21-hydroxylasedeficiëntie wordt veroorzaakt door biallelische pathogene varianten in CYP21A2 en wordt autosomaal recessief overgeërfd. Verminderde enzymactiviteit beperkt de synthese van cortisol en, in ernstige vormen, van aldosteron, verhoogt ACTH en bevordert de overmatige productie van bijnierandrogenen.
Congenitale bijnierhyperplasie
CYP21A2 codeert voor 21-hydroxylase of cytochroom P450c21, een enzym in de bijniercortex. Het zet progesteron om in 11-deoxycorticosteron en 17-hydroxyprogesteron in 11-deoxycortisol, stappen die nodig zijn om aldosteron en cortisol aan te maken.
Tekort leidt tot een vermindering van cortisol en het wegvallen van de negatieve feedback, waardoor de ACTH stijgt, er bijnierhyperplasie optreedt en precursors worden omgeleid naar androgenen. Er zijn klassieke zoutverliezende en simpel viriliserende vormen, en een mildere niet-klassieke vorm. De klassieke vorm treft ongeveer 1 op 10.000-20.000 pasgeborenen; de niet-klassieke vorm komt vaker voor en bereikt hoge prevalenties in sommige Ashkenazi-Joodse, mediterrane, Spaanstalige en Slavische populaties. De klinische expressie is variabel.
Symptomen
De klassieke vorm verschijnt bij de geboorte of in de eerste weken. Meisjes met 46,XX kunnen virilisatie van de externe genitaliën vertonen, terwijl jongens meestal normale genitaliën hebben. De zoutverliezende vorm veroorzaakt braken, uitdroging, gewichtsverlies, hyponatriëmie, hyperkaliëmie en risico op een bijniercrisis. De simpele viriliserende vorm voorkomt ernstig zoutverlies, maar veroorzaakt versnelde groei, een geavanceerde botleeftijd, vroege pubarche en een kleinere volwassen lengte. De niet-klassieke vorm manifesteert zich later met vroege pubarche, acne, hirsutisme, menstruatiestoornissen of subfertiliteit; sommige individuen blijven asymptomatisch.
Beheer van de ziekte
Er bestaat geen curatieve behandeling. Neonatale screening met 17-hydroxyprogesteron maakt het mogelijk om de klassieke vormen te detecteren vóór een crisis. Glucocorticoïden worden toegediend om cortisol te vervangen en androgenen te controleren; de zoutverliezende vorm vereist bovendien fludrocortison en, bij zuigelingen, natrium. De doses moeten worden aangepast tijdens koorts, trauma's of chirurgie, noodhydrocortison ter beschikking hebben en groei, bloeddruk, elektrolyten, renine, bijniersteroiden, botleeftijd en vruchtbaarheid controleren. De niet-klassieke vorm wordt meestal alleen behandeld indien symptomatisch. Crinecerfont kan, waar goedgekeurd, worden gebruikt als aanvulling op de klassieke vorm, zonder glucocorticoïden te vervangen. Gentherapie blijft in onderzoek.
Geanalyseerde genen
Bibliografie
Nimkarn S, Gangishetti PK, Yau M, New MI. 21-Hydroxylase-Deficiënte Congenitale Bijnierhyperplasie. GeneReviews®. 2002; bijgewerkt in 2016.
Speiser PW, Arlt W, Auchus RJ, et al. Congenitale Bijnierhyperplasie door Steroïd 21-Hydroxylase Deficiëntie: Een Endocrine Society Klinische Richtlijn. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(11):4043-4088.
New MI, Abraham M, Gonzalez B, et al. Genotype-fenotypecorrelatie in 1.507 families met congenitale bijnierhyperplasie door 21-hydroxylasedeficiëntie. Proc Natl Acad Sci U S A. 2013;110(7):2611-2616.
Auchus RJ, Hamidi O, Pivonello R, et al. Fase 3-onderzoek van Crinecerfont bij volwassen congenitale bijnierhyperplasie. N Engl J Med. 2024;391(6):504-514.
