Erfelijke aanleg voor kanker geassocieerd met ATM is een tumorgevoeligheidssyndroom met een matige penetrantie, veroorzaakt door heterozygote pathogene kiembaanvarianten in ATM. Het wordt autosomaal dominant overgeërfd en verhoogt voornamelijk het risico op vrouwelijk borstkanker, pancreaskanker en prostaatkanker. Verminderde ATM-activiteit verandert de respons op dubbelstrengs DNA-breuken en bevordert genomische instabiliteit en tumorale transformatie.
Erfelijke kanker (ATM-gen)
ATM codeert voor een serine/threonine kinase dat de cellulaire respons op DNA-schade reguleert. Na een dubbelstrengsbreuk wordt ATM geactiveerd en fosforyleert het eiwitten zoals p53, CHK2, BRCA1 en H2AX, waarbij het de celcyclusstop, DNA-reparatie of apoptose coördineert. Dit systeem voorkomt dat beschadigde cellen genomische afwijkingen accumuleren en doorgeven.
Pathogene varianten verminderen de functie van ATM en bevorderen de accumulatie van somatische veranderingen. De aanleg heeft een incomplete penetrantie: het erven van een variant betekent niet dat er kanker ontstaat, en het risico is afhankelijk van het allel, geslacht, leeftijd en familiegeschiedenis. Het is het best vastgesteld voor vrouwelijke borstkanker, met name oestrogeenreceptorpositief, alvleesklier-, prostaat- en maagkanker. Associaties met eierstok-, colon- of melanoomkanker zijn bescheiden en vereisen bevestiging. In populatiestudies worden deze varianten gedetecteerd bij ongeveer 0,35% van de controles, met verschillen tussen ancestrale groepen.
Symptomen
Heterozygote personen vertonen geen specifieke symptomen voordat ze een tumor ontwikkelen. De manifestatie is afhankelijk van de kanker en treedt meestal op in de volwassenheid, hoewel een eerdere aanvang mogelijk is. Bij vrouwen domineert borstkanker; bij beide geslachten kan alvleesklierkanker voorkomen en bij mannen prostaatkanker, soms agressief. De expressie is variabel en veel dragers ontwikkelen nooit kanker. Heterozygoten vertonen niet de ataxie, immuundeficiëntie of extreme radiosensitiviteit van biallelic ataxie-telangiectasia.
Beheer van de ziekte
Er bestaat geen behandeling die de aanleg elimineert, maar monitoring bevordert vroege diagnose. Bij vrouwen wordt meestal jaarlijkse borstonderzoek met MRI vanaf 30-35 jaar en mammografie vanaf 40 jaar aanbevolen, afhankelijk van de lokale richtlijnen en individueel risico. Prostaat- en pancreas-screening is afhankelijk van het land en de familiegeschiedenis; pancreas-monitoring, indien van toepassing, wordt uitgevoerd met cholangiografie of endo-echografie in gespecialiseerde centra. Risicoverlagende mastectomie wordt niet systematisch aanbevolen. Gevestigde kanker wordt behandeld volgens de gebruikelijke protocollen en radiotherapie is over het algemeen niet gecontra-indiceerd bij heterozygoten. PARP-, ATR-remmers en andere gerichte therapieën worden onderzocht, maar hun specifieke voordeel is nog niet gedefinieerd.
Geanalyseerde genen
Bibliografie
Schon KR, Pal T. ATM-gerelateerde kankerpredispositie. GeneReviews®. University of Washington, Seattle. 2026.
Pal T, Schon KR, Astiazaran-Symonds E, et al. Management van individuen met heterozygote kiembaan pathogene varianten in ATM: een klinische praktijkbron van het American College of Medical Genetics and Genomics. Genet Med. 2025;27(1):101243.
Hall MJ, Bernhisel R, Hughes E, et al. Kiembaan pathogene varianten in het Ataxia Telangiectasia Mutated (ATM) gen zijn geassocieerd met hoge en matige risico's voor meerdere kankers. Cancer Prev Res. 2021;14(4):433-440.
Hsu FC, Roberts NJ, Childs E, et al. Risico op pancreaskanker bij individuen met pathogene varianten in het ATM-gen. JAMA Oncol. 2021;7(11):1664-1668.
