Hypoxanthine-guanine phosphoribosyltransferase (HGPRT)-deficiëntie, in zijn ernstigste vorm bekend als het Lesch-Nyhan-syndroom, is een X-gebonden erfelijke stoornis veroorzaakt door varianten in het HPRT1-gen. De verandering in het purinemetabolisme veroorzaakt een overproductie van urinezuur en, afhankelijk van de resterende enzymactiviteit, neurologische en gedragsmatige manifestaties van variabele ernst.
Hypoxanthine-guanine fosforibosyltransferase deficiëntie
Het HPRT1-gen codeert voor het enzym HGPRT, essentieel in de purine-terugwinning of recyclingroute. Purines, zoals hypoxanthine en guanine, zijn bouwstenen van DNA en RNA. Onder normale omstandigheden maakt HGPRT hergebruik mogelijk door hypoxanthine om te zetten in inosinemonofosfaat (IMP) en guanine in guanosinemonofosfaat (GMP). Wanneer er pathogene varianten in HPRT1 bestaan, kan het enzym afwezig zijn of verminderde activiteit vertonen, waardoor deze metabole route volledig of gedeeltelijk wordt geblokkeerd.
Als gevolg hiervan worden niet-gerecyclede purines overmatig afgebroken en treedt er een accumulatie van urinezuur op. Dit veroorzaakt hyperuricemie, met risico op kristallen in de gewrichten, jicht, nierstenen en urate nefropathie. Neurologische en gedragsmatige aantasting is kenmerkend voor de ernstigste vormen en wordt geassocieerd met een verstoorde purinestofwisseling in het zenuwstelsel. De overerving is recessief gekoppeld aan het X-chromosoom, waardoor het vooral hemicigote mannen treft, terwijl vrouwelijke dragers meestal asymptomatisch zijn of milde manifestaties vertonen. De geschatte prevalentie van het klassieke fenotype is ongeveer 1 op de 380.000 pasgeborenen.
Symptomen
Het Lesch-Nyhan-syndroom, de klassieke en meest ernstige vorm, manifesteert zich gewoonlijk tijdens de eerste levensmaanden, meestal tussen 3 en 6 maanden, met vertraging in de psychomotorische ontwikkeling en hypotonie. Hyperurikemie kan worden waargenomen als oranje kristallen of "zand" in de luier. Na verloop van tijd verschijnen dystonie, choreoathetose, spasticiteit en motorische handicaps. Het meest kenmerkende kenmerk is dwangmatig zelfverminkend gedrag, zoals het bijten op lippen of vingers. Er bestaan intermediaire vormen met mildere neurologische aantasting en zonder zelfverminking, en milde vormen die voornamelijk beperkt zijn tot hyperurikemie, jicht of nierstenen.
Beheer van de ziekte
De behandeling is gericht op het voorkomen van complicaties als gevolg van een teveel aan urinezuur en op het behandelen van neurologische en gedragsstoornissen. Allopurinol wordt gebruikt om de productie van urinezuur te verminderen en het risico op jicht, nierstenen en nierschade te verkleinen, in combinatie met goede hydratatie en nefrologisch toezicht. Deze behandeling verbetert de neurologische manifestaties echter niet. De aanpak vereist een multidisciplinair team met neurologie, nefrologie, revalidatie, ergotherapie, gedragsmatige ondersteuning en beschermende maatregelen om zelfbeschadiging te voorkomen.
Geanalyseerde genen
Bibliografie
Fu R, Sutcliffe D, Zhao H, et al. Klinische ernst bij Lesch-Nyhan ziekte: de rol van residu-enzym en compenserende paden. Mol Genet Metab. 2015 Jan;114(1):55-61.
Jinnah HA. HPRT1-stoornissen. 2000 25 sep [bijgewerkt 2020 6 aug]. In: Adam MP, Feldman J, Mirzaa GM, Pagon RA, Wallace SE, Amemiya A, redacteuren. GeneReviews® [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993–2025.
