Lysosomale zure lipase deficiëntie (LAL-D) is een autosomale recessieve erfelijke lysosomale stapelingsziekte veroorzaakt door pathogene varianten in het LIPA-gen. Verminderde of afwezige activiteit van dit enzym verhindert een juiste afbraak van cholesterol esters en triglyceriden, die zich ophopen in de lever, milt, darm en andere weefsels.
Lysosomale zure lipase-deficiëntie
Het LIPA-gen codeert voor lysosomale zure lipase, een enzym dat aanwezig is in lysosomen, de compartimenten die verantwoordelijk zijn voor het recyclen van cellulaire materialen. De belangrijkste functie is het hydrolyseren van cholesterol esters en triglyceriden afkomstig van lipoproteïnen, waarbij cholesterol en vetzuren vrijkomen voor hergebruik. Wanneer er pathogene varianten in LIPA aanwezig zijn, neemt de enzymatische activiteit sterk af of verdwijnt deze.
Als gevolg hiervan stapelen niet-gedegradeerde lipiden zich progressief op binnen de lysosomen, met name in hepatocyten, macrofagen, milt, darmen en bijnieren. Het klinische spectrum hangt af van de resterende enzymactiviteit: de ernstige infantile vorm staat klassiek bekend als de ziekte van Wolman, terwijl de vormen met een latere aanvang de ziekte door opslag van cholesterol esters (CESD) worden genoemd. De overerving is autosomaal recessief, dus de ziekte treedt op wanneer twee veranderde kopieën van LIPA worden geërfd. De exacte prevalentie is onbekend, hoewel deze toegenomen lijkt te zijn in sommige groepen, zoals de bevolking van Iraans-Joodse afkomst.
Symptomen
De leeftijd van aanvang en de ernst zijn afhankelijk van de resterende enzymactiviteit. De ernstige infantiele vorm verschijnt in de eerste weken of maanden van het leven met braken, diarree, ondervoeding, groeiachterstand, hepatosplenomegalie en, vaak, bijniercalcificatie; zonder behandeling kan het snel leiden tot multiorgaanfalen. Vormen met late aanvang kunnen zich manifesteren in de kindertijd, adolescentie of volwassenheid met hepatomegalie, leververvetting, aanhoudende verhoging van transaminasen, dyslipidemie met verhoogd LDL-cholesterol en een verhoogd risico op atherosclerose en vroegtijdige cardiovasculaire aandoeningen. In gevorderde stadia kunnen fibrose, cirrose en leverfalen optreden.
Beheer van de ziekte
Het management is gebaseerd op vroege diagnose en behandeling, hepatische en cardiometabolische monitoring, en preventie van complicaties. Enzymvervangende therapie met sebelipase alfa, intraveneus toegediend, levert een recombinante vorm van LAL en kan de overleving bij de infantile vorm en de hepatische en lipideparameters bij late vormen verbeteren. Bovendien kan nutritionele ondersteuning, vetbeperking onder gespecialiseerd toezicht en behandeling van dyslipidemie met statines of andere medicijnen nodig zijn, hoewel deze het lysosomale defect niet corrigeren. In gevorderde gevallen kunnen specifieke ondersteunende maatregelen nodig zijn, waaronder de evaluatie voor een levertransplantatie.
Geanalyseerde genen
Bibliografie
Hoffman EP, Barr ML, Giovanni MA, et al. Lysosomale zure lipase deficiëntie. 2015 jul 30 [bijgewerkt 2016 sep 1]. In: Adam MP, Feldman J, Mirzaa GM, Pagon RA, Wallace SE, Amemiya A, redacteuren. GeneReviews® [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993–2025.
Valles-Ayoub Y, Esfandiarifard S, No D, et al. Wolmanziekte (LIPA p.G87V) genotypefrequentie bij mensen van Iraans-Joodse afkomst. Genet Test Mol Biomarkers. 2011 jun;15(6):395-8.
