Pathogene varianten in het ATP8B1-gen veroorzaken een zeldzame leveraandoening binnen het spectrum van familiaire intrahepatische cholestase. De verstoring van het FIC1-eiwit compromitteert de stabiliteit van canaliculaire membranen en bevordert de accumulatie van galzuren, wat leidt tot jeuk, geelzucht en progressieve leverziekte.
Familiaire intrahepatische cholestase (ATP8B1-gen)
Cholestase die familiair is en gerelateerd aan het ATP8B1-gen, wordt gewoonlijk geclassificeerd als ATP8B1-deficiëntie of familiaire progressieve intrahepatische cholestase type 1 (PFIC1). Dit gen codeert voor FIC1, een P-type ATPase die betrokken is bij het handhaven van de juiste verdeling van fosfolipiden in het canaliculaire membraan van hepatocyten. Wanneer FIC1 niet goed werkt, wordt het membraan kwetsbaarder voor het detergent-achtige effect van galzuren en wordt de galstroom verstoord. Dit leidt tot cholestase, accumulatie van galcomponenten en progressieve leverschade.
Het wordt overgedragen met een autosomaal recessief patroon: twee pathogene kopieën van ATP8B1, één van elke ouder, zijn nodig om de ziekte te ontwikkelen. Biallelische varianten kunnen een klinisch spectrum veroorzaken dat varieert van ernstige PFIC1 die op kinderleeftijd begint tot benigne recidiverende intrahepatische cholestase type 1 (BRIC1), die een episodisch en milder verloop heeft. De gecombineerde incidentie van familiaire progressieve intrahepatische cholestasen wordt geschat op ongeveer 1 op de 50.000-100.000 geboorten.
Symptomen
De symptomen beginnen meestal in de eerste levensmaanden met intense jeuk, terugkerende of aanhoudende geelzucht, bleke ontlasting, donkere urine en groeivertraging. Hepatomegalie of hepatoesplenomegalie en tekorten aan vetoplosbare vitaminen (A, D, E en K) kunnen optreden. ATP8B1-deficiëntie kan gepaard gaan met extrahepatische manifestaties, zoals chronische diarree, pancreatitis, vertraagde groei en sensorineuraal gehoorverlies. De progressie varieert: sommige patiënten ontwikkelen fibrose, cirrose en leverfalen, terwijl anderen terugkerende episodes van cholestase vertonen.
Beheer van de ziekte
Het management is gericht op het verminderen van cholestase, het verlichten van jeuk en het voorkomen van nutritionele en hepatische complicaties. Het omvat hepatische monitoring, adequate calorische inname, vetoplosbare vitamines en, bij sommige patiënten, ursodeoxycholzuur. Voor jeuk kunnen medicijnen zoals rifampicine of ionenwisselaars worden gebruikt, en intestinale galzuurtransportremmers (IBAT), zoals odevixibat of maralixibat, kunnen worden overwogen op indicatie en beschikbaarheid. Als medische controle faalt, kunnen galafgeleiding of levertransplantatie worden overwogen, hoewel extrahepatische manifestaties kunnen aanhouden.
Geanalyseerde genen
Bibliografie
A Siddiqi I, Tadi P. Progressieve familiaire intrahepatische cholestase. 2023 jul 3. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 jan–.
Bull LN, Morotti R, Squires JE. ATP8B1-deficiëntie. 2001 okt 15 [bijgewerkt 2021 sep 9]. In: Adam MP, Feldman J, Mirzaa GM, Pagon RA, Wallace SE, Amemiya A, redacteuren. GeneReviews® [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993–2025.
Vitale G, Mattiaccio A, Conti A, et al. Genetica bij familiaire intrahepatische cholestase: klinische patronen en ontwikkeling van lever- en galwegkankers: een literatuuroverzicht. Cancers (Basel). 2022 jul 14;14(14):3421.
