De Stargardtziekte (STGD1) is de meest voorkomende erfelijke maculadystrofie. Het wordt gekenmerkt door een progressief verlies van het centrale zicht en wordt in de meeste gevallen geassocieerd met biallelische varianten in het ABCA4-gen. Deze veranderingen bevorderen de accumulatie van giftige retinoïdeverbindingen in het netvlies, waardoor het pigmentepitheel en de fotoreceptoren worden beschadigd.
Stargardt-ziekte
Het ABCA4-gen codeert voor een transporteiwit dat zich bevindt in de buitenste segmenten van de fotoreceptorcellen van het netvlies, zowel kegeltjes als staafjes. De functie ervan is het verwijderen van afgeleiden van de visuele cyclus, zoals N-retinylideen-fosfatidylethanolamine, zodat deze op de juiste manier kunnen worden verwerkt en afgevoerd.
Wanneer er pathogene varianten in ABCA4 aanwezig zijn, wordt deze transportfunctie verminderd of gaat verloren. Als gevolg hiervan hopen bisretinoïden en lipofuscine zich op in het retinale pigmentepitheel, vooral in de maculaire regio, wat leidt tot progressieve schade aan de fotoreceptorcellen en verlies van centraal zicht. De ziekte geassocieerd met ABCA4 volgt doorgaans een autosomaal recessief patroon, waarbij de getroffen persoon meestal één pathogene variant van elke ouder erft. Fenotypes die lijken op Stargardt kunnen worden veroorzaakt door andere genen en verschillende overervingspatronen vertonen. De ziekte van Stargardt is de meest voorkomende erfelijke maculadystrofie, met een prevalentie van ongeveer 1 op 8.000 tot 10.000 mensen.
Symptomen
Het begin treedt meestal op in de late kindertijd, adolescentie of vroege volwassenheid, hoewel er ook vormen met een later begin bestaan. Het belangrijkste symptoom is een progressieve afname van de centrale gezichtsscherpte, die gepaard kan gaan met een centraal scotoom, moeite met lezen of gezichtsherkenning, verandering in kleurperceptie en langzame aanpassing aan het donker. Het perifere zicht blijft meestal lang behouden, hoewel het in gevorderde stadia aangetast kan worden.
Beheer van de ziekte
Momenteel is er geen genezing of goedgekeurde medicamenteuze behandeling die de progressie van Stargardt-ziekte definitief stopt. Het management is gericht op gespecialiseerde oogheelkundige monitoring, hulpmiddelen voor slechtzienden en maatregelen om retinale stress te verminderen, zoals het vermijden van intense blootstelling aan de zon en het dragen van brillen met UV-bescherming. Het wordt aanbevolen om hoge doses vitamine A of bètacaroteensupplementen te vermijden, tenzij medisch geïndiceerd. Er lopen klinische studies met visuele cyclusmodulatoren, gentherapieën, oligonucleotiden en celtherapieën.
Geanalyseerde genen
Bibliografie
Cornelis SS, Runhart EH, Bauwens M, et al. Gepersonaliseerde genetische counseling voor Stargardt's ziekte: risicoschattingen van nakomelingen op basis van variant ernst. Am J Hum Genet. 2022 mrt 3;109(3):498-507.
Dayma K, Rajanala K, Upadhyay A. Stargardt's Ziekte: Moleculaire Pathogenese en Huidige Therapeutische Landschap. Int J Mol Sci. 2025 jul 21;26(14):7006.
Wang L, Shah SM, Mangwani-Mordani S, et al. Updates over opkomende interventies voor autosomaal recessieve ABCA4-geassocieerde Stargardt's ziekte. J Clin Med. 2023 sep 27;12(19):6229.
Molday RS, Garces FA, Scortecci JF, et al. Structuur en functie van ABCA4 en de rol ervan in de visuele cyclus en Stargardt maculadegeneratie. Prog Retin Eye Res. 2022 jul;89:101036.
