Het Cockayne syndroom (CS) is een erfelijke, autosomaal recessieve en progressieve neurodegeneratieve stoornis, gekenmerkt door groeivertraging, neurologische aantasting, fotosensitiviteit en kenmerken van voortijdige veroudering. Het wordt veroorzaakt door biallelische varianten in de ERCC6- of ERCC8-genen, betrokken bij transcriptie-gekoppelde DNA-reparatie, wat resulteert in een ontoereikende reactie op genoomschade, met name in weefsels met een hoge metabolische activiteit zoals het zenuwstelsel.
Syndroom van Cockayne
Het Cockayne syndroom wordt geassocieerd met pathogene varianten in ERCC8 (Cockayne syndroom type A) of ERCC6 (Cockayne syndroom type B). Beide genen coderen voor essentiële eiwitten voor transcriptie-gekoppelde nucleotiden-excisiereparatie (TC-NER), een route die DNA-laesies detecteert die RNA-polymerase blokkeren in genen die tot expressie komen en hun reparatie coördineert, vooral bij schade veroorzaakt door ultraviolette straling en andere laesies die transcriptie hinderen. Wanneer de ERCC8- of ERCC6-eiwitten niet goed functioneren, worden transcriptie-blokkerende laesies niet efficiënt gerepareerd. Dit bevordert aanhoudende transcriptiestilstand, cellulaire stress en vroegtijdige celdood van kwetsbare cellen, vooral neuronen en andere weefsels met een hoge energiebehoefte. Klinisch vormt CS een continu spectrum dat type I of klassiek, type II met congenitale of neonatale aanvang, het mildere type III en zeer ernstige vormen met overlap met het cerebraal-oculo-facio-skeletaal syndroom omvat. De overerving is autosomaal recessief en vereist biallelische pathogene varianten. Het is een ultrarare ziekte, met een geschatte minimale incidentie van 2,7 gevallen per miljoen geboorten in West-Europa, waarschijnlijk ondergediagnosticeerd.
Symptomen
De leeftijd van aanvang en de ernst zijn variabel. In de klassieke vorm worden de tekenen meestal duidelijk tijdens de vroege kinderjaren, met groeiachterstand, microcefalie, progressieve neurologische achteruitgang, vertraging of verlies van ontwikkelingsmijlpalen, ataxie, gehoorverlies en oogafwijkingen zoals retinitis pigmentosa of cataract. Huidige fotosensitiviteit, verlies van onderhuids vet en een vroegtijdig verouderd uiterlijk komen vaak voor. Ernstige vormen kunnen vanaf de geboorte aanwezig zijn en gepaard gaan met weinig neurologische ontwikkeling en vroege contracturen, terwijl milde vormen later kunnen beginnen. In tegenstelling tot andere DNA-herstelstoornissen wordt SC niet geassocieerd met een duidelijk verhoogd risico op kanker.
Beheer van de ziekte
Er bestaat momenteel geen curatieve behandeling die het defect in DNA-reparatie corrigeert, dus het management is ondersteunend en moet multidisciplinair zijn. Het omvat nutritionele ondersteuning, fysiotherapie om contracturen te voorkomen, geïndividualiseerde educatieve programma's, behandeling van tremor, spasticiteit of convulsies wanneer deze aanwezig zijn, en oftalmologische, auditieve, tandheelkundige, renale, hepatische en cardiovasculaire follow-up. Strikte bescherming tegen ultraviolette straling met beschermende kleding, fotoprotectie en zonnebrillen is een fundamentele preventieve maatregel. Overmatige blootstelling aan de zon, het gebruik van metronidazol en uiterste voorzichtigheid met sedativa of opioïden worden ook afgeraden; behandeling met groeihormoon wordt meestal niet aanbevolen.
Geanalyseerde genen
Bibliografie
Laugel V. Cockayne Syndroom. 2000 28 december [bijgewerkt 2024 29 aug]. In: Adam MP, Bick S, Mirzaa GM, Pagon RA, Wallace SE, Amemiya A, redacteuren. GeneReviews® [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993–2025.
Karikkineth AC, Scheibye-Knudsen M, Fivenson E, et al. Cockayne syndroom: Klinische kenmerken, modelsystemen en paden. Ageing Res Rev. 2017 januari;33:3-17.
Liu MW, Hu CF, Jin JY, et al. Een samengestelde heterozygote mutatie van ERCC8 is verantwoordelijk voor een familie met Cockayne syndroom. Mol Biol Rep. 2024 27 februari;51(1):371.
Narayanan DL, Tuteja M, McIntyre AD, et al. Klinische en mutatiespectra van Cockayne syndroom in India. Neurol India. 2021 maart-april;69(2):362-366.
