X-gebonden Alport syndroom is een erfelijke ziekte veroorzaakt door pathogene varianten in COL4A5. Het is meestal ernstiger bij mannen, terwijl vrouwen een variabele klinische expressie vertonen. De afwijking van de alfa-5 keten van type IV collageen tast het glomerulaire basaalmembraan aan en veroorzaakt een progressieve nefropathie, die geassocieerd kan worden met sensorineuraal gehoorverlies en oculaire afwijkingen.
X-gebonden alportsyndroom
COL4A5 codeert voor de alfa-5 keten van collageen type IV, die samen met alfa-3 en alfa-4 ketens wordt geassembleerd. Het resulterende heterotrimeer vormt een essentieel structureel netwerk van het glomerulaire basaalmembraan en van gespecialiseerde membranen in de cochlea en het oog.
Pathogene varianten verstoren de synthese of assemblage van dit netwerk, wat leidt tot verdunning, onregelmatige verdikking en laminatie van het glomerulaire basaalmembraan. Hemizygoot mannelijk verlopen meestal sneller. Bij heterozygote vrouwen draagt variabele X-chromosoominactivatie bij aan een spectrum dat varieert van geïsoleerde hematurie tot gevorderde nierziekte. Een aangedane vrouw geeft de variant in 50% van de zwangerschappen door; een aangedane man geeft de variant door aan al zijn dochters en aan geen van zijn zonen. De exacte klinische frequentie is onzeker; genoombrede schattingen plaatsen pathogene COL4A5 varianten bij ongeveer 1 op de 2.320 personen.
Symptomen
Aanhoudende microscopische hematurie treedt meestal op vanaf de kindertijd. Bij jongens ontwikkelt zich meestal proteïnurie, gevolgd door hypertensie, nierbeschadiging en terminale nierziekte; de snelheid van progressie hangt deels af van het type variant. Bilaterale neurosensorische hypoacusis is niet aangeboren en wordt meestal aan het einde van de kindertijd of tijdens de adolescentie gedetecteerd. Ook kunnen anterieure lenticonus en retinale afwijkingen optreden, vooral bij ernstige fenotypes. Vrouwen evolueren meestal langzamer, maar sommigen ontwikkelen proteïnurie, gehoorverlies en chronische nierziekte op volwassen leeftijd.
Beheer van de ziekte
Er bestaat geen genezende behandeling die het normale netwerk van type IV-collageen herstelt. De behandeling omvat nefrologische follow-up met controle van albuminurie of proteïnurie, bloeddruk en nierfunctie. Vroege blokkade van het renine-angiotensinesysteem met angiotensine-converterend enzymremmers of angiotensine-receptorantagonisten vertraagt de progressie en moet worden geïndividualiseerd op basis van leeftijd en klinische situatie. Gehoor- en visuele monitoring, vermijding van nefrotoxische middelen en onderzoek van familieleden met risico worden ook aanbevolen. Dialyse en niertransplantatie worden gebruikt bij terminaal stadium van de ziekte; post-transplantatie anti-glomerulaire basaalmembraannefritis komt zelden voor. Nieuwe nefroprotectieve strategieën worden onderzocht, maar geen enkele corrigeert momenteel het genetische defect.
Geanalyseerde genen
Bibliografie
Nozu K, Yamamura T, Horinouchi T. Alport Syndroom. GeneReviews®. Update van 2025.
Torra R, Lipska-Zietkiewicz B, Acke F, et al. Diagnose, beheer en behandeling van het Alport syndroom: richtlijn 2024 namens ERKNet, ERA en ESPN. Nephrol Dial Transplant. 2025;40(6):1091-1106.
Savige J, Lipska-Zietkiewicz BS, Watson E, et al. Richtlijnen voor genetische testen en beheer van Alport Syndroom. Clin J Am Soc Nephrol. 2022;17(1):143-154.
Suzuki R, Sakakibara N, Murakami S, et al. Genotype en X-chromosoominactivatie zijn geassocieerd met ziekteernst bij vrouwen met X-gebonden Alport Syndroom. Nephrol Dial Transplant. 2025;40(4):688-695.
